ΜΠΕΝΑΚΗ
Benaki Museum
ENGLISH | ESPAÑOL
ΑΡΧΙΚΗ ΟΘΟΝΗ
Τομέας ΙII. Συντήρηση έργων τέχνης
«Έλεγχος Αυθεντικότητας και Διασφάλιση Ταυτότητας Αρχαιολογικών Αντικειμένων, Έργων Τέχνης και Τεχνολογικά Πιστών Αντιγράφων με Μη Καταστρεπτικές Τεχνικές»
Υπεύθυνοι ερευνητικού προγράμματος: Βασίλης Πασχάλης (Μουσείο Μπενάκη), Αντρέας Καρύδας (Ε.Κ.Ε.Φ.Ε ‘Δημόκριτος’), Ελένη Αλούπη (ΘΕΤΙΣ).
Πληροφορίες: conservation@benaki.gr

Η σχετικά μεγάλη συλλεκτική ζήτηση για την αγορά τόσο έργων τέχνης όσο και αρχαιολογικών αντικειμένων έχει ως αναπόφευκτο επακόλουθο την αδυναμία κάλυψης της με αντικείμενα νόμιμης προέλευσης, ενισχύοντας όλο και περισσότερο την αρχαιοκαπηλία και κιβδηλοποιία. Όσο πιο πιστό, από τεχνική άποψη, είναι ένα αντίγραφο τόσο πιο μεγάλος είναι ο πειρασμός να επανεμφανιστεί στην αγορά ως αυθεντικό. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται η ανάπτυξη κατάλληλων μεθόδων σήμανσης, προκειμένου να αποτραπεί η διάθεση των αντιγράφων ως αυθεντικά. Με τα δεδομένα αυτά το έργο που υλοποιήθηκε στόχευσε στην ανάπτυξη:
1. Τεχνολογίας Ενσωματωμένης Στοιχειακής Σήμανσης (ΤΕΣΣ) για τη διασφάλιση της ταυτότητας των αντιγράφων.
2. Τεχνολογίας Ενσωματωμένης Στοιχειακής Σήμανσης σε υλικά συντήρησης, ώστε να διασφαλίζεται η ταυτότητα αυθεντικών αντικειμένων και η μέθοδος να λειτουργεί αποτρεπτικά για την αντικατάσταση ή την κλοπή έργων τέχνης.
3. Ολοκληρωμένου Συστήματος Ιοντικών Μη Καταστρεπτικών Τεχνικών (ΟΣΙ-ΜΚΤ).
Στη διάρκεια του προγράμματος αναπτύχθηκε μεθοδολογία ενσωμάτωσης των χημικών ιχνηθετών σε ακόσμητα και διακοσμημένα με αργιλική βαφή κεραμικά αντίγραφα, αλλά και σε υλικά συντήρησης. Για την ανίχνευση της ενσωματωμένης στοιχειακής σήμανσης, αναπτύχθηκε μεθοδολογία μέτρησης και ποσοτικοποίησης με βάση την τεχνική της φθορισμομετρίας ακτίνων Χ (XRF). Για τον σκοπό αυτό αναπτύχθηκε πρωτότυπο φορητό φασματόμετρο XRF που σχεδιάστηκε, κατασκευάστηκε, και αξιολογήθηκε στα πλαίσια του προγράμματος και τελικώς εγκαταστάθηκε στο νεοϊδρυθέν εργαστήριο μη καταστρεπτικών αναλύσεων του Μουσείου Μπενάκη.
Για την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση προβλημάτων αυθεντικότητας έργων τέχνης και αρχαιολογικών αντικειμένων αναπτύχθηκε στο Ε.Κ.Ε.Φ.Ε ‘Δημόκριτος’, ένα ολοκληρωμένο σύστημα ιοντικών μη καταστροφικών τεχνικών (ΟΣΙ-ΜΚΤ) που περιλαμβάνει πειραματικό σταθμό εξωτερικής δέσμης με την υποστήριξη και συνέργεια τριών διαφορετικών ιοντικών τεχνικών (PIXE, RBS, PIGE), όπως επίσης και θάλαμο σκέδασης για την εφαρμογή της καινοτόμας τεχνικής PIXRF.
Μέρος της αποκτηθείσας τεχνογνωσίας εφαρμόζεται ήδη, καθώς ιχνηθετημένα κεραμικά αντίγραφα πωλούνται ήδη στα πωλητήρια του Μουσείου Μπενάκη και του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, ενώ εκτέθηκαν και σε ειδικές συλλογές (σταθμός του μετρό στο Αιγάλεω, έκθεση «Η ανασκαφή στο νέο Μουσείο της Ακρόπολης», κ.α.).
Τα αποτελέσματα του προγράμματος ΤΕΣΣ αξιολογούνται ως ιδιαίτερα σημαντικά αφού αναπτύχθηκε σημαντική καινοτομία όσον αφορά την υποδομή και την αναλυτική μεθοδολογία μη καταστρεπτικών αναλύσεων, ενώ η ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση της τεχνολογίας της Ενσωματωμένης Στοιχειακής Σήμανσης σε κεραμικά αντίγραφα και υλικά συντήρησης κρίνεται ως πρωτοποριακή διεθνώς.
Πρόγραμμα: Κοινοπραξίες Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης σε τομείς Εθνικής Προτεραιότητας.
Εμπλεκόμενοι φορείς: Υπουργείο Ανάπτυξης – Γ.Γ.Ε.Τ. Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (Χρηματοδότηση), Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής - Ε.Κ.Ε.Φ.Ε ‘Δημόκριτος’ (Ανάδοχος), Μουσείο Μπενάκη, ΘΕΤΙΣ Authentics ΕΠΕ.

«Ανάπτυξη μεθοδολογίας για την ανάλυση χρωστικών σε ζωγραφικά έργα του 20ού αιώνα με τη χρήση μη καταστρεπτικών τεχνικών. Εφαρμογή σε Ζωγραφικά έργα του Νίκου Χατζηκυριάκου – Γκίκα που ανήκουν στη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη».
Υπεύθυνοι ερευνητικού προγράμματος: Βασίλης Πασχάλης (Μουσείο Μπενάκη), Σταμάτης Μπογιατζής - Αθηνά Αλεξοπούλου - Βίκυ Σπάχου (ΤΕΙ Αθηνών), Αντρέας Καρύδας - Βίκυ Κανταρέλου (ερευνητές - ΕΚΕΦΕ ‘Δημόκριτος’).
Πληροφορίες: conservation@benaki.gr

Είναι μία προσπάθεια ταυτοποίησης των ανόργανων χρωστικών που έχουν χρησιμοποιηθεί σε ζωγραφικά έργα του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα με χρήση μη καταστρεπτικών τεχνικών. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται είναι η υπέρυθρη ανακλαστογραφία (IR), η μέτρηση των ψευδοχρωμάτων υπερύθρου (FCIR), η φασματοσκοπία φθορισμού ακτίνων Χ (XRF) και η φασματοσκοπία υπερύθρου (FT-IR). Έχουν αναλυθεί δείγματα από χρωστικές που έχουν σωθεί στο εργαστήριο του καλλιτέχνη. Οι χρωστικές αυτές είναι σε μορφή πάστας, σε στέρεη μορφή, καθώς και αναμεμειγμένες σε παλέτες. Τα αποτελέσματα από τις αναλύσεις αυτές είναι εξαιρετικά χρήσιμα όχι μόνο για τη γνώση των συστατικών των σύγχρονων χρωστικών (για τις οποίες υπάρχουν λιγοστά βιβλιογραφικά δεδομένα), αλλά και για την κατανόηση των δεδομένων που προκύπτουν από τις αναλύσεις των έργων του καλλιτέχνη. Οι αναλύσεις σε σωληνάρια χρωστικών συνεχίζονται λόγω νέων ευρημάτων. Γίνεται ταυτοποίηση τόσο των ανόργανων όσο και των οργανικών ενώσεων. Ήδη έχουν πραγματοποιηθεί μη καταστρεπτικές αναλύσεις (XRF, FCIR) σε αρκετά έργα οι οποίες και συνεχίζονται.
Παράλληλες δράσεις στο πλαίσιο της έρευνας: Έχει γίνει ήδη μια πρώτη δημοσίευση στο διεθνές συνέδριο του IIC το 2010 στην Κωνσταντινούπολη, ενώ μία δεύτερη βρίσκεται υπό δημοσίευση στο περιοδικό του Μουσείου Μπενάκη.
Εμπλεκόμενοι φορείς: Μουσείο Μπενάκη, Τμήμα Συντήρησης Έργων τέχνης και αρχαιοτήτων Τ.Ε.Ι Αθήνας, Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε "Δημόκριτος".

«Τεχνολογική μελέτη εικόνων του 14ου – 15ου αιώνα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης - Συλλογή της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών».
Υπεύθυνοι έρευνας: Καλυψώ Μιλάνου, Λένα Βρανοπούλου, Χρύσα Βουρβοπούλου, Αλεξάνδρα Καλλιγά.
Πληροφορίες: Λένα Βρανοπούλου, conservation@benaki.gr, Εργαστήριο Συντήρησης Ζωγραφικών Έργων.

Μια ομάδα Κρητικών έργων εξαίρετης τέχνης, που χρονολογούνται στα τέλη του 14ου και στον πρώιμο 15ο αιώνα, από την Συλλογή της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών επελέγη προκειμένου να καταγραφούν η τεχνική, τα υλικά και ο ζωγραφικός τους τρόπος. Η μεθοδολογία που ακολουθείται περιλαμβάνει τη συστηματική μελέτη της ζωγραφικής επιφάνειας και μικροδειγμάτων χρωστικών και την εφαρμογή ειδικών φωτογραφικών και αναλυτικών τεχνικών.
Η έρευνα στοχεύει στην κατά το δυνατόν πληρέστερη καταγραφή της τεχνολογίας της Κρητικής ζωγραφικής της εποχής, ενώ συγχρόνως διαφωτίζονται και ζητήματα χρονολόγησης και απόδοσης ανυπόγραφων έργων. Παράλληλα επιδιώκεται ο προσδιορισμός κοινών τεχνολογικών γνωρισμάτων και η διάκριση εξατομικευμένων στοιχείων μέσω των οποίων να μπορούν να διαφοροποιηθούν οι καλλιτέχνες. Επιχειρείται δε, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, η συστηματική καταγραφή τεχνικών πληροφοριών από χρονολογημένες εικόνες της βυζαντινής και μεταβυζαντινής εποχής.
Το ερευνητικό αυτό πρόγραμμα αποτελεί τη συνέχεια τεχνολογικής μελέτης ενυπόγραφων εικόνων του Κρητικού ζωγράφου Αγγέλου (α’ μισό15ου αι.) που ολοκληρώθηκε το 2008 και δημοσιεύτηκε σε έκδοση του Μουσείου Μπενάκη.
Εμπλεκόμενοι φορείς: Μουσείο Μπενάκη, Ιερά Αρχιεπισκοπή Κρήτης, 13η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

«Χάλκινα Σκεύη της Ύστερης Αρχαιότητας: Τεχνική κατασκευή και Διακόσμηση, Σύσταση και Συντήρηση».
Υπεύθυνοι ερευνητικού προγράμματος: Δ. Κοτζαμάνη, Α. Φωκά, Γ. Καρύδη, Μ. Ζαχαρία.
Πληροφορίες:
conservation@benaki.gr

Από το 2006, το εργαστήριο συντήρησης ανέλαβε τη διερεύνηση της τεχνολογίας κατασκευής, σύστασης και κατάστασης διατήρησης των χάλκινων αντικειμένων που χρονολογούνται στην Ύστερη Αρχαιότητα (4ος-7ος αιώνας). Στα πλαίσια της μελέτης αυτής, κρίθηκε απαραίτητη και η συστηματική συντήρησή τους, η οποία αποκάλυψε πολλά σημαντικά νέα στοιχεία με τεχνολογικό και αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Πραγματοποιήθηκε η παρατήρηση στο στερεοσκόπιο, η παρατήρηση και φωτογράφηση στο ορατό και υπεριώδες, η ακτινογράφηση και η χημική ανάλυση με φθορισμό ακτινών Χ. Επίσης έγιναν επιπλέον αναλύσεις με περιθλασιμετρία ακτίνων Χ, φασματοσκοπία υπερύθρου καθώς και παρατήρηση στο οπτικό και ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης. Με τις αναλύσεις αυτές, ήταν δυνατή η εξαγωγή συμπερασμάτων και απαντήσεων σε ερωτήματα που θέτει η σύγχρονη έρευνα στη μελέτη μεταλλικών αντικειμένων. Μπόρεσαν να ταυτοποιηθούν άγνωστης σύστασης υλικά, να επιβεβαιωθούν οι μακροσκοπικές και μικροσκοπικές εκτιμήσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά τα στάδια της συντήρησης και να πλαισιωθούν όσο πληρέστερα γίνεται τα ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα (βλ. και αρ.2) σύμφωνα με την Α. Δρανδάκη.
Συνεργαζόμενοι Φορείς: Δρ. Α. Καρύδας - Β. Κανταρέλλου (Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε ‘Δημόκριτος’), Δρ. Β. Περδικάτσης (Τμήμα Μηχανικών Ορυκτών πόρων, Πολυτεχνείο Κρήτης), Δρ. Γ. Μπογιατζής (Τμήμα Συντήρησης Έργων τέχνης και αρχαιοτήτων, Τ.Ε.Ι Αθήνας), Δρ. Ι. Καρατάσιος (Ινστιτούτο έρευνας υλικών, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε ‘Δημόκριτος’).

«Τεχνική μελέτη και συντήρηση Επιταφίου, δωρεάς Βαλαδώρου, XIV αι.».
Υπεύθυνοι έρευνας: Καλλιόπη Καβάσιλα, Αναστασία Οζόλιν.

Πληροφορίες: conservation@benaki.gr

Ο Επιτάφιος ανήκει στα εκκλησιαστικά χρυσοκεντήματα και χρονολογείται στα μέσα του 14ου αιώνα. Η έρευνα προηγήθηκε αλλά και συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια των εργασιών συντήρησης με τους εξής στόχους:

  • Την κατανόηση του τρόπου κατασκευής του έργου, μιας και αφενός αποτελείται από οκτώ διαφορετικά υφάσματα, τα υλικά αλλά και ο τρόπος χρήσης των οποίων αποτελούν εντελώς ξεχωριστό παράδειγμα από τα μέχρι τώρα συντηρημένα και γνωστά σε εμάς παραδείγματα.
  • Τη χρονολόγηση των υφασμάτων, με παράλληλη χρονολόγηση της όλης κατασκευής καθώς και των νεότερων επεμβάσεων σε σχέση με το κέντημα, έτσι ώστε να καθοριστεί η αυθεντικότητα τους, αλλά και να οριστεί χρονολογικά η τοποθέτηση καθενός ξεχωριστά στο χρυσοκέντημα.
  • Τη συντήρηση και αποκατάσταση όλων των υφασμάτων στις διαστάσεις και τη μορφή που είχαν όταν τοποθετήθηκαν για να υποστηρίξουν και να πλαισιώσουν το κέντημα.
  • Την τεχνική ανάλυση της ύφανσης των επιμέρους υφασμάτων, των μπαλωμάτων, την τεχνική ανάλυση του κεντήματος και τη συγκριτική μελέτη με άλλους επιτάφιους και χρυσοκεντήματα.
  • Την ποιοτική και ποσοτική ανάλυση των μεταλλικών κλωστών και νημάτων με σκοπό τη μελέτη της τεχνολογίας των υλικών και την παράλληλη συγκριτική μελέτη με άλλα χρυσοκεντήματα.
  • Την ανάλυση των χρωστικών των οργανικών βαφών με σκοπό την μελέτη τους και την συγκριτική μελέτη με άλλους επιτάφιους και χρυσοκεντήματα.
  • Την μελέτη του κεντήματος μέσα από τη στιλιστική ανάλυση αλλά και μέσα από την ανάλυση και καταγραφή της τεχνικής των βελονιών και των χρωμάτων, που καθορίζουν την εποχή, αλλά και τα εργαστήρια κατασκευής των χρυσοκεντημάτων.
  • Συνεργαζόμενοι φορείς: Ι.Γ.Μ.Ε. (Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών), Διαγνωστικό Κέντρο Έργων Τέχνης ‘Ορμύλια’, ORAU (Oxford Radiocarborn Accelerator Unit of the Oxford University).

    «Ψηφιακή αναπαραγωγή συμπληρώσεων για χάρτινες στερεοσκοπικές διαφάνειες»
    Υπεύθυνοι έρευνας: Μαρία Μάττα (Μουσείο Μπενάκη, Φωτογραφικό αρχείο), Παναγιώτης Ηλίας (ΤΕΙ Αθηνών), Δέσποινα Ρομπόλα (ΤΕΙ Αθηνών).
    Πληροφορίες: photographic_archive@benaki.gr.

    Οι στερεοσκοπικές διαφάνειες γνωστές ως «French tissue» αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό βήμα στην ιστορία της απεικόνισης. Μπορούν να θεωρηθούν ως ένας πρώιμος κρίκος μεταξύ της φωτογραφίας και των κινηματογραφικών ταινιών. Η κεντρική ιδέα της χάρτινης στερεοσκοπικής διαφάνειας ήταν να βλέπει κάποιος τη μονοχρωματική εικόνα με το ανακλώμενο φως και έπειτα, χρησιμοποιώντας το διερχόμενο φως και μια συσκευή θέασης, να δει την ίδια εικόνα έγχρωμη. Η συσκευή θέασης χρησιμοποιήθηκε επίσης για να δώσει μια τρισδιάστατη εντύπωση, όπως συμβαίνει σε άλλους τύπους στερεοσκοπικών καρτών.
    Η καινοτομία και το μυστήριο αυτών των εικόνων, όπως είναι τα «Diableries» (αφηγηματικές σκηνές με τον διάβολο και την κόλαση), και τα θεατρικά θέματα, έκαναν τις στερεοσκοπικές διαφάνειες ένα πολύ δημοφιλές μέσο ψυχαγωγίας στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.
    Η δομή τους είναι πολύ σύνθετη: πρόκειται για μια αλβουμίνη επιχρωματισμένη στην πίσω όψη με ακουαρέλες, που είναι σε επαφή με ένα κομμάτι διαφανές λεπτό χαρτί και βρίσκεται ανάμεσα σε δύο χαρτονένια παράθυρα. Η παραπάνω δομή «σάντουιτς» καθιστά και την αλβουμίνη και το διαφανές λεπτό χαρτί τρωτά στη φυσική φθορά. Επιπλέον, η χρήση της συσκευής θέασης, προκειμένου να εκτιμηθούν τα χρώματα της εικόνας, πολύ συχνά έχει οδηγήσει στη δημιουργία σχισιμάτων και απωλειών των χαρτιών αλβουμίνης. Είναι προφανές ότι τέτοιες φθορές γίνονται εξαιρετικά ορατές και ενοχλητικές με το διερχόμενο φως.
    Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι να μελετήσει τη χρήση των συμπληρώσεων που παρήχθησαν ψηφιακά για την αποκατάσταση των χάρτινων στερεοσκοπικών διαφανειών που ανήκουν στη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη, ως μια εναλλακτική μέθοδος επιδιόρθωσης. Δεδομένου ότι σε εφαρμογές τονισμού χρησιμοποιούνται συνήθως χρωστικές και βαφές, οι εκτυπώσεις inkjet μπορούν να αποτελέσουν πιθανή εναλλακτική λύση στη θέση των παραδοσιακών μεθόδων συμπλήρωσης απωλειών.
    Έχει διεξαχθεί μια συγκριτική μελέτη ανάμεσα σε μια επιλογή χαρτιών (Epson Premium Photo, Renaissance, Photosafe) σε σχέση με την αρχειακή τους ποιότητα και την συμβατότητά τους με την πρωτότυπη φωτογραφία από την άποψη του πάχους, του βάρους και της υφής. Ειδικά για τις χάρτινες στερεοσκοπικές διαφάνειες, είναι σημαντικό να εξασφαλιστεί η συμβατότητα της πυκνότητας του χαρτιού συμπλήρωσης, επειδή θα επηρεάσει τη διαφάνεια της εικόνας σε διερχόμενο φως. Για το σκοπό αυτό έγινε στα δείγματα πυκνομέτρηση με διερχόμενο φωτισμό και επιλέχθηκε το καταλληλότερο χαρτί. Ένα άλλο θέμα ήταν η εφαρμογή μιας ποικιλίας επιστρώσεων στα επιλεγμένα χαρτιά, με σκοπό να επιτευχθεί τονική συμβατότητα με το πρωτότυπο. Σχετικά με τα χαρακτηριστικά γήρανσης της ψηφιακής συμπλήρωσης σε σχέση με το πρωτότυπο η έρευνα είναι σε εξέλιξη.