ΜΠΕΝΑΚΗ
Benaki Museum
ENGLISH | ESPAÑOL
ΑΡΧΙΚΗ ΟΘΟΝΗ

Τομέας Ι. Ανθρωπιστικές επιστήμες

«Ερευνητικό πρόγραμμα Αμυκλών»
Yπεύθυνοι προγράμματος & πληροφορίες: Καθ. Άγγελος Δεληβορριάς, Δρ. Σταύρος Βλίζος

Πληροφορίες: amykles@benaki.gr,
http://amykles-research-project.wikidot.com/start.

Από το 2005, με την άδεια του Υπουργείου Πολιτισμού και τη συνεργασία μιας πλειάδας από επιστήμονες αναγνωρισμένου κύρους, έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή ένα εκτεταμένο πρόγραμμα μελέτης και έρευνας του ιερού, φορείς υλοποίησης του οποίου είναι ο Καθ. Άγγελος Δεληβορριάς από το Μουσείο Μπενάκη και η Ε’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Σπάρτης. Το πρόγραμμα αυτό έχει ως στόχο την επίλυση μιας σειράς από ζητήματα που εξακολουθούν να προβληματίζουν σε σχέση με την εικόνα του ιερού, παρά την αναλυτική περιγραφή του Παυσανία (ΙΙΙ 18, 9. ΙΙΙ 19, 1) και τις περισσότερο ή λιγότερο φανταστικές αναπαραστάσεις του Θρόνου που προτείνονται από το 1814 έως τις μέρες μας. Στοχεύει επίσης την πλήρη αποκάλυψη του περιβόλου, την επιφανειακή διερεύνηση τμημάτων που δεν έχουν εξερευνηθεί κατά το παρελθόν, την αύξηση των αρχιτεκτονικών μελών, πολλά από τα οποία είναι εντοιχισμένα σε βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία της περιοχής, τη συνολική δημοσίευση των πορισμάτων στην υπό προετοιμασία πολύτομη έκδοση της σειράς «ΑΜΥΚΛΑΙ» και την τελική ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου.
Συνεργαζόμενος φορέας: Ε’ ΕΠΚΑ/ΥΠΠΟΤ.

Η παραγωγή χάλκινων αντικειμένων στην ύστερη αρχαιότητα
Υπεύθυνη έρευνας & πληροφορίες: Δρ. Αναστασία Δρανδάκη, collections@benaki.gr

H μελέτη εξετάζει την ποικιλομορφία και τη σημασία των χάλκινων αντικειμένων στην οικοσκευή της ύστερης αρχαιότητας, από τους ύστερους ρωμαϊκούς, έως τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους. Με αφετηρία την πλούσια συλλογή του Μουσείου Μπενάκη εξετάζονται οι βασικές κατηγορίες χάλκινων σκευών της εποχής (όπως φιάλες, κανάτες, μυροδοχεία, λεκανίδες, θυμιατήρια, φωτιστικά σκεύη κ.ά). Κάθε κατηγορία αναλύεται τυπολογικά και εξετάζεται η εξάρτηση από προγενέστερα ρωμαϊκά πρότυπα καθώς και οι μετεξελίξεις που εμφανίζουν τα μεταγενέστερα μεσαιωνικά σκεύη. Επίσης, αναλύονται οι πιθανές χρήσεις των σκευών κάθε κατηγορίας και η ορολογία με την οποία αναφέρονται στις πηγές της εποχής, τόσο στα φιλολογικά κείμενα όσο και στο πλούσιο παπυρολογικό υλικό. Μεγάλη συμβολή στην έρευνα προσφέρει η τεχνολογική μελέτη που συνοδεύει τα αντικείμενα (δες τομέα ΙΙΙ, πρόγραμμα «Χάλκινα Σκεύη της Ύστερης Αρχαιότητας: Τεχνική κατασκευή και Διακόσμηση, Σύσταση και Συντήρηση») . Η συνδυασμένη αξιοποίηση των ιστορικών και φιλολογικών πηγών, της τυπολογίας και των τεχνικών αναλύσεων εφαρμόζεται συστηματικά, για πρώτη φορά διεθνώς, στη μελέτη της βυζαντινής χαλκοτεχνίας. Η προσέγγιση αυτή οδήγησε στην ασφαλέστερη ταξινόμηση όλων των σωζόμενων χάλκινων σκευών της περιόδου. Συγχρόνως, πρόσφερε πλήθος νέων στοιχείων για τη διακίνηση μεταλλευμάτων, τα κέντρα παραγωγής, τα εργαστήρια, το επίπεδο τεχνογνωσίας και την οικονομική σημασία της χαλκοτεχνίας.

«Mamluk textiles. Fabrics in context».
Υπεύθυνη έρευνας : Μαρία Σάρδη
Πληροφορίες: research@benaki.gr.

Η έρευνα επικεντρώνεται στον τομέα της Ισλαμικής Τέχνης και Αρχιτεκτονικής. Μελετήθηκαν περισσότερα από 250 αδημοσίευτα σπαράγματα ισλαμικών υφασμάτων της συλλογής του Μουσείου Μπενάκη καθώς και πλήθος συγκριτικού υλικού από την ίδια συλλογή. Τα εν λόγω υφάσματα έχουν κατασκευαστεί στη Μέση Ανατολή την περίοδο της ηγεμονίας των Μαμελούκων Σουλτάνων της Αιγύπτου (1250-1517 μ.Χ.). Πρόκειται για μία από τις καλύτερες συλλογές ισλαμικών υφασμάτων που υπάρχουν σήμερα σε παγκόσμιο επίπεδο καθώς καλύπτει όλους τους αιώνες παραγωγής υφασμάτων σε όλη την έκταση του ισλαμικού κόσμου από τον 8ο αι. έως και το 19ο αιώνα. Στη συλλογή βρίσκονται σπαράγματα υφασμάτων, τμήματα των οποίων βρίσκονται σήμερα στο Κάιρο, στη Βοστώνη, στο V&A στο Λονδίνο, στο Ashmolean Museum στην Οξφόρδη κ.α.
Συνεργαζόμενος Φορέας: School of Oriental and African Studies, Department of History of Art and Archaeology, University of London, Prof. Doris Behrens-Abouseif, Nasser D. Khalili Chair of Islamic Art & Archaeology.

«Συλλογή Κινεζικής Τέχνης Μουσείου Μπενάκη»
Υπεύθυνος έρευνας: Δρ. Γιώργης Μαγγίνης
Πληροφορίες: research@benaki.gr.

Πρόκειται για ένα μακροχρόνιο πρόγραμμα έρευνας του υλικού και της ιστορίας της συλλογής κινεζικής τέχνης του Μουσείου Μπενάκη. Ανάλογα με το στάδιο εξέλιξης της έρευνας, υπήρξαν ανακοινώσεις και δημοσιεύσεις με την παρουσίαση των νέων δεδομένων. Ήδη μελετήθηκε μικρό μέρος του υλικού της συλλογής του Μουσείου Μπενάκη ώστε να συμπεριληφθεί στην έκθεση Αυτοκρατορικοί Θησαυροί από την Κίνα στην Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου. Επιπλέον, άρχισε η καταγραφή του κεραμικού υλικού για μία εκτεταμένη και αντιπροσωπευτική επιλογή 700 περίπου αντικειμένων.
Συνεργαζόμενος Φορέας: School of Oriental and African Studies (SOAS), Department of History of Art and Archaeology, University of London, UK.

«Κατάλογος ελληνικών χειρογράφων (17ος-20ος αι.) Μουσείου Μπενάκη»
Υπεύθυνη έρευνας: Δρ. Βενετία Χατζοπούλου
Πληροφορίες: research@benaki.gr.

H σύνταξη του καταλόγου των μεταβυζαντινών και νεότερων ελληνικών χειρογράφων της βιβλιοθήκης του Μουσείου Μπενάκη ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2007 και αφορά την αναλυτική περιγραφή 260 περίπου χειρογράφων. Πρόκειται για χειρόγραφα που προέρχονται από τις τρεις επιμέρους συλλογές του Μουσείου, δηλαδή τις συλλογές Μπενάκη, Ταμείου Ανταλλαξίμων και Δαμιανού Κυριαζή, και περικλείουν κείμενα φιλολογικού, φιλοσοφικού, θεολογικού, λειτουργικού περιεχομένου αλλά και νομοκάνονες, μαθηματάρια, ιστορικά, ρητορικά, ιατρικά κείμενα και αρκετά έργα ψαλτικής τέχνης. Η μελέτη των παραπάνω χειρογράφων περιλαμβάνει τόσο τη λεπτομερή καταγραφή του περιεχομένου τους όσο και την παλαιογραφική-κωδικολογική τους ανάλυση, όπως και την παρουσίαση στοιχείων σχετικών με την ιστορία και την προέλευση των κωδίκων, τους αντιγραφείς, τους κτήτορες˙ αποβλέπει στο να προβάλει πλούσιο υλικό της νεότερης ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και γι’αυτόν το λόγο ο κατάλογος των μεταβυζαντινών και νεότερων ελληνικών χειρογράφων του Μουσείου Μπενάκη θ’ αποτελέσει με την ολοκλήρωσή του πολύτιμο εργαλείο έρευνας στη διάθεση μελετητών (φιλολόγων, θεολόγων, ιστορικών, ιστορικών τέχνης, μουσικολόγων, παλαιογράφων, κωδικολόγων κ.ά.) αλλά και των μη ειδικών που ενδιαφέρονται για την ελληνική γλώσσα, ιστορία και πολιτισμό.

«Εικόνες από το μέλλον της Επανάστασης. Ατλαντικός κοσμοπολιτισμός και φιλελληνισμός (18ος – 19ος αιώνας)»
Υπεύθυνη έρευνας: Δρ. Γιάννα Τζουρμανά
Πληροφορίες: research@benaki.gr.

Στη μελέτη αυτή εξετάζεται η υποστήριξη των απελευθερωτικών επαναστάσεων του αρχόμενου 19ου αιώνα ως μια ευρεία πλουραλιστική και πολεμική πολιτισμική εμπειρία και ως σύνθετη κοινωνική πρόβαση. Η υποστήριξη των επαναστατικών κινήσεων στον δυτικό και, ειδικότερα, στον βρετανικό κόσμο δεν αντιμετωπίζεται εδώ ως πραγμάτωση του φιλελεύθερου ιδεώδους του βρετανικού συνταγματισμού, ως εγκιβώτιση των γαλλικής κοπής ιδεών, ή ως εμπρόθετη και ένσκοπη κίνηση αφομοίωσης των βορειοαμερικανικών ιδεών, αλλά ως ένα πολύσημο εγχείρημα που θα απελευθέρωνε πλήθος προοπτικών. Δίδοντας ιδιαίτερη έμφαση σε δομές εν-νόησης και αισθημάτων, σε οραματικές προκλήσεις και διακυβεύσεις που ενσωματώνονταν σε παραστάσεις του αγγλο-αμερικανικού πολιτειακού μοντέλου έπειτα από τη Γαλλική Επανάσταση, η μελέτη εστιάζει στην επαναθεμελίωση και τη συνεχή ανακαίνιση κατεστημένων παραδοχών περί της σύστασης του νεοτερικού δέοντος. Επιχειρείται, λοιπόν, μια οριζόντια προσέγγιση των πολλαπλών διαρκειών του χρόνου που επιτρέπει τόσο την ανάγνωση των επαναστάσεων μέσα από τις ανασχέσεις και τις αναβολές του παρόντος όσο και την έκθεση των αναστοχασμών για τις ανατροπές που συντελούνταν εκείνη την εποχή και τις διαψεύσεις που συνόδευαν τις νέες ουτοπίες. Η μελέτη ζωογονείται, ταυτόχρονα και κυρίως, από τις εξίσου πολύσημες συνάφειες του χώρου, τις πολιτικές, πολιτισμικές και αισθητικές αξίες που τον κατοικούν. Ο λόγος περί της ελευθερίας έναντι της τυραννίας, της πολιτισμένης κοινωνίας έναντι της βαρβαρότητας, της επίσημης θρησκείας έναντι της θρησκευτικής ανεκτικότητας, του ένδοξου παρελθόντος έναντι της αενάως προσαρμοζόμενης, στα καινούργια κελεύσματα, παράδοσης δεν αντιμετωπίζονται ως αφηγήσεις ενός χρονικού με απροσδιόριστες συνέπειες για τους επαναστατημένους - οι οποίοι αναζητούσαν ψηλαφητά τον αυριανό τους χώρο και χρόνο - αλλά ως δύσκολες και ενίοτε επώδυνες εμπειρίες του δυτικού κόσμου που στοχαζόταν, διεκδικούσε και οργάνωνε νοερά το μέλλον του.
Εμπλεκόμενος φορέας: The Michael Marks Charitable Trust.

«Παρίσι-Αθήνα 1919-1939: “το διπλό ταξίδι”»
Υπεύθυνοι ερευνητικού προγράμματος: Πολύνα Κοσμαδάκη (Μουσείο Μπενάκη), Λουσίλ Αρνού-Φαρνού (Université François-Rabelais Tours), Σοφί Μπας (Institut Universitaire de France, Université de Poitiers), Φρανσουά Λουαγιέ (C.N.R.S), Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος (Πανεπιστήμιο Κρήτης, ΙΜΣ-ΙΤΕ), Πωλ-Λουί Ρινουί (Université Paris 8), Παναγιώτης Τουρνικιώτης (Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο), Μαρία Τσούτσουρα (Ιόνιο Πανεπιστήμιο).
Πληροφορίες: research@benaki.gr.

Μετά την επιτυχία του συνεδρίου για την επιθεώρηση του Ηρακλή Ιωαννίδη «Le voyage en Grèce» που διοργάνωσε η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας (Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών) το 2005, και δεδομένου του αυξανόμενου ενδιαφέροντος για το θέμα αυτό, ιδιαίτερα για την περίοδο του Μεσοπολέμου, η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας (EFA), το Μουσείο Μπενάκη και το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών (ΙΜΣ) ξεκίνησαν ένα τετραετές ερευνητικό πρόγραμμα με θέμα τις καλλιτεχνικές και πνευματικές σχέσεις Ελλάδας-Γαλλίας μεταξύ 1919-1939. Πρόκειται για τη μελέτη μιας περιόδου που σηματοδοτεί τη στροφή του ελληνικού πνευματικού κόσμου προς το Παρίσι αλλά και των άλλων καλλιτεχνών προς την Ελλάδα. Στο πλαίσιο του προγράμματος, Γάλλοι και Έλληνες ιστορικοί της λογοτεχνίας, της τέχνης, της αρχιτεκτονικής, της φωτογραφίας, μελετούν τις πολιτισμικές σχέσεις Ελλάδας-Γαλλίας. Η έρευνα επιχειρεί να φωτίσει τις εκφάνσεις των πολιτισμικών ανταλλαγών σε διαφορετικά πεδία και να εντοπίσει αυτές τις σχέσεις σε έργα της περιόδου, στην καλλιτεχνική παραγωγή και στην ευρύτερη πνευματική ζωή.

Το πρόγραμμα έχει οργανωθεί με βάση τέσσερις άξονες, γύρω από τους οποίους θα διαρθρωθούν οι επιμέρους μελέτες:

  • Έλληνες καλλιτέχνες και συγγραφείς που έδρασαν στη Γαλλία και Γάλλοι καλλιτέχνες και συγγραφείς που επισκέφθηκαν την Ελλάδα
  • Κριτική υποδοχή ελληνικών έργων στην Ελλάδα και γαλλικών έργων στη Γαλλία, όπως εμφανίζεται στον ημερήσιο τύπο αλλά και σε ειδικές εκδόσεις που αφορούν την τέχνη, π.χ. το περιοδικό Ο 20ός Αιώνας στην Ελλάδα και το περιοδικό Les Cahiers d’Art στην Γαλλία.
  • Μονογραφίες σημαντικών προσωπικοτήτων της περιόδου όπως ο Christian Zervos, o Tériade, το ζεύγος Merlier, κ.ά.
  • Θεματικές μελέτες πάνω σε ειδικά ζητήματα όπως: η λογοτεχνική μετάφραση στην Ελλάδα και τη Γαλλία, τα ελληνογαλλικά περιοδικά, οι διεθνείς εκθέσεις, η φωτογραφία, ο ρόλος αιθουσών τέχνης και εμπόρων στις σχέσεις των δύο χωρών, οι Δελφικές εορτές, η αρχιτεκτονική του Μεσοπολέμου, κ.ά.
  • Το πρόγραμμα περιλαμβάνει τη διοργάνωση ημερίδων εργασίας, διαλέξεων και συμποσίων, καθώς και εκδόσεων. Ειδικότερα, έχουν μέχρι στιγμής διοργανωθεί οι εξής ημερίδες εργασίας: Les Fêtes Delphiques : une rencontre internationale des lettres et des arts, Αμφιθέατρο Δήμου Δελφών, 19 - 20 Μαρτίου 2010, Παρίσι-Αθήνα 1919-1939. Το διπλό ταξίδι / Η αρχιτεκτονική, Πέμπτη 18 Μαρτίου 2010, Μουσείο Μπενάκη, France-Grèce 1919-1939 : des relations politiques et économiques au commerce spirituel, Fondation Hellénique, Cité universitaire internationale de Paris, 26 Νοεμβρίου 2009, Διασταυρούμενα βλέμματα: πνευματικές και καλλιτεχνικές ανταλλαγές μεταξύ Ελλάδας και Γαλλίας την περίοδο του Μεσοπολέμου, Τετάρτη 3 Ιουνίου 2009, Mουσείο Μπενάκη, Voyages en Grèce dans les années 1930, Παρασκευή 7 Νοεμβρίου 2008, INHA, Παρίσι, Antiquité grecque 1919-1939, Σάββατο 8 Νοεμβρίου 2008, INHA, Παρίσι Παράλληλες δράσεις/εκδηλώσεις στο πλαίσιο της έρευνας: Διοργάνωση Διεθνούς Συνεδρίου στην Αθήνα, στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς καθώς και άμεση έκδοση των Πρακτικών του.
    Εμπλεκόμενοι φορείς: Μουσείο Μπενάκη, Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας (EFA), Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών (ΙΜΣ).

    «Πρόσωπα και τόποι από το Αρχείο Αγώνα του Μουσείου Μπενάκη».
    Υπεύθυνη έρευνας: Δρ. Μαρία Δημητριάδου
    Πληροφορίες: historical_archives@benaki.gr.

    Η έρευνα επεκτείνεται στο σύνολο του Αρχείου Αγώνα που απόκειται στα Ιστορικά Αρχεία του Μουσείου Μπενάκη. Πρόκειται για 5.500 έγγραφα που αφορούν την περίοδο 1806-1832. Η ερευνητική διαδικασία έχει στόχο την ταύτιση προσώπων και τόπων που αναφέρονται σε προσωπικές επιστολές, σε διοικητικά έγγραφα καιστην αλληλογραφία των μινιστερίων και των κατά τόπους αρχών, οι οποίες λειτούργησαν κατά την Ελληνική Επανάσταση. Από αυτήν προκύπτουν (όσο επιτρέπει η τεκμηριωτική πυκνότητα του αρχειακού υλικού) η συμμετοχή και οι αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών, η αμφισβήτηση της επανάστασης, οικονομικές δραστηριότητες και ατασθαλίες, η εξέλιξη και η στάση ηγετικών μορφών της Επανάστασης κατά τον πρώτο εμφύλιο πόλεμο του 1824, οι κινήσεις προσώπων κατά την Επανάσταση.

    Ελληνική Βιβλιογραφία του 19ου Αιώνα
    Υπεύθυνη ερευνητικού προγράμματος: Πόπη Πολέμη
    Πληροφορίες: research@benaki.gr.

    Το Πρόγραμμα, που ξεκίνησε το 1986 από τον Φίλιππο Ηλιού, με βασικό συνεργάτη την Πόπη Πολέμη, έχει ως αντικείμενο την «Ελληνική βιβλιογραφία του 19ου αιώνα» και τους «Συνδρομητές των ελληνικών βιβλίων» για το διάστημα 1749-1922. Καρπός του προγράμματος υπήρξε ο πρώτος τόμος της Ελληνικής Βιβλιογραφίας του 19ου αιώνα του Φίλιππου Ηλιού (Αθήνα 1997), ο οποίος καλύπτει τα χρόνια από το 1801 μέχρι το 1818, καθώς και πιο η πρόσφατη έκδοση: Φίλιππος Ηλιού – Πόπη Πολέμη, Ελληνική Βιβλιογραφία 1864-1900, τ. 1-4, Αθήνα 2006.
    Η επεξεργασία του υλικού που αφορά στους «Συνδρομητές των ελληνικών βιβλίων» (1749-1922) έχει σχεδόν ολοκληρωθεί, η δε βάση δεδομένων που έχει δημιουργηθεί αποκαλύπτει τα ονόματα 930.000 συνδρομητών για την εν λόγω περίοδο.